Anemia z niedoboru żelaza – rola żelaza w organizmie, wchłanianie i normy

Żelazo jest mikroelementem niezbędnym do prawidłowego wzrostu, rozwoju i funkcjonowania organizmu. Oprócz głównego zadania, jakim jest transport tlenu, żelazo wchodzi w skład wielu związków, przez które bierze udział w szeregu procesów zachodzących w całym organizmie. Jego niedobór powoduje ich mniejszą wydajność lub zahamowanie i pociąga za sobą określone skutki zdrowotne.

Z tego artykułu dowiesz się:

  • Jaka jest rola żelaza w organizmie?
  • Metabolizm żelaza.
  • Jak przebiega wchłanianie żelaza i jakie są jego rodzaje?
  • Jakie jest Twoje zapotrzebowanie na żelazo?

Rola żelaza w organizmie

Kluczową rolą żelaza jest transport tlenu i dwutlenku węgla. Za pośrednictwem barwnika krwi hemoglobiny żelazo wchodzi w skład krwinek czerwonych i odgrywa kluczową rolę w przenoszeniu tlenu z płuc do wszystkich komórek ciała. Niedobór żelaza to niedobór hemoglobiny, a to z kolei ogranicza wytwarzanie czerwonych krwinek w szpiku kostnym i prowadzi do niedokrwistości niedobarwliwej / mikrocytarnej. Na skutek obniżenia hemoglobiny we krwi dochodzi do mniejszego lub większego niedoboru tlenu i rozwoju głodu tlenowego w tkankach dlatego częstym objawem anemii jest zmęczenie. Żelazo jest również elementem mioglobiny, której funkcją jest transport i krótkotrwała przechowywanie tlenu w mięśniach oraz enzymów biorących udział w procesach oddychania komórkowego (oksydazy).

Organizm dorosłego człowieka o masie 70kg zawiera 4-5g żelaza (u kobiet ok. 42mg/kg, natomiast u mężczyzn ok. 50mg/kg). Około 2/3 z tej puli to żelazo zawarte w związkach aktywnych metabolicznie, czyli to, które jest składnikiem hemoglobiny, mioglobiny i enzymów.

Żelazo wchodzi w skład cytochromów A, B, C P450, katalazy i peroksydazy, przez co bierze udział w wytwarzaniu energii. Niedobór żelaza zaburza przemianę energii oraz obniża zdolność ustroju do utrzymania właściwej temperatury ciała przy niskiej temperaturze otoczenia. Wynika to z istoty samej niedokrwistości oraz zmniejszonego wydzielania hormony tyreotropowego i hormonów tarczycy.

Ten mikropierwiastek bierze również udział w odporności humoralnej i komórkowej. Przy niedoborze żelaza obniżone jest wytwarzanie leukocytów i limfocytów zwłaszcza T, a więc niedobór żelaza jest jedną z przyczyn osłabienia odporności i większej podatności na infekcje.

Jest kofaktorem prolilo- i lizylo- hydroksylaz, które są kluczowe w syntezie kolagenu.

W układzie nerwowym wpływa na wrażliwość receptorów dopaminergicznych, mielinizację osłonek nerwowych, syntezę neuroprzekaźników (dopaminy, serotoniny, noradrenaliny).

Sugeruje się wpływ niedoborów żelaza na rozwój osteoporozy.

Organizm posiada również zapasową pulę tego niezwykle ważnego pierwiastka. Żelazo zapasowe stanowi 25% całkowitej ilości u mężczyzn i 10% u kobiet i jest zmagazynowane w postaci ferrytyny i hemoserydyny w wątrobie, śledzionie, szpiku i nerkach. Niewielkie ilości ferrytyny obecne są również w osoczu i ta ilość dobrze koreluje z ilością ferrytyny w tkankach.

Sugeruje się, że 1µg/l ferrytyny odpowiada 8-10mg zapasowego żelaza/kg m.c. morfologii krwi.

Metabolizm żelaza

Metabolizm żelaza w organizmach ludzi jest bardzo specyficzny a jego charakterystyczną cechą jest brak fizjologicznego szlaku usuwania tego pierwiastka z organizmu. Wszystkie składniki ciała, w skład których wchodzi żelazo, ulegają ciągłej przemianie.

W normalnych warunkach żelazo uwolnione podczas tych przemian jest ponownie wykorzystywane przez ustrój. Obieg Fe w organizmie człowieka dorosłego odbywa się w niemal cyklu zamkniętym.

Tylko 1-2mg dziennie są tracone z kałem, moczem i złuszczonym naskórkiem i nabłonkiem jelitowym a u kobiet również w wyniku krwawień menstruacyjnych. Uzupełnianie strat obywa się drogą pokarmową poprzez wchłanianie żelaza z jelita cienkiego. Średnio z tradycyjną dietą dostarczamy ok.10-15mg żelaza. Osoba zdrowa, przy prawidłowym wysyceniu wchłania się ok. 10% (ok. 1-2mg), czyli właśnie tą utraconą ilość. Intensywność absorpcji Fe podlega bardzo ścisłemu mechanizmowi regulacji.

Najważniejszym czynnikiem regulującym homeostazę żelazem w organizmie jest hepcydyna.

Wchłanianie żelaza

Wchłanianie żelaza waha się od 1-23% i w normalnych warunkach uzależnione jest od wysycenia organizmu oraz obecności w diecie samego żelaza i składników hamujących bądź zwiększających jedno biodostępność. Odbywa w głównie w dwunastnicy.

W pożywieniu występują dwa rodzaje żelaza: hemowe oraz niehemowe, przy czym każde z nich ma inny i specyficzny mechanizm transportu.

Żelazo w formie hemowe (Fe2) występujące w mięsie i jego przetworach, podrobach, rybach i owocach morza a niehemowe (Fe3) – w pozostałych produktach.

Żelazo hemowe wchłaniane jest w komórkach jelita w formie niezmienionej i z tego powodu jest ono uznawane za bardziej wartościową formę. W przenoszeniu Fe hemowego ze światła jelita do wnętrza enterocytów pośredniczy transporter metali dwuwartościowych 1 (DMT1). Jego biodostępność wynosi ok. 25-30% i w niewielkim stopniu uzależnione jest od rodzaju diety.

Jony Fe3+, które są dominującą w zwyczajowej diecie formą żelaza, muszą być uprzednio zredukowane. W reakcji redukcji pośredniczy cytochrom b (DCYTB) lub inne czynniki redukujące jak kwas askorbinowy. Żelazo niehemowe zostaje wchłonięte w ok. 17%. Ze względu na dużą różnicę w przyswajalności przyjmuje się, że osoby na dietach roślinnych powinny spożywać z dietą x1,8 więcej żelaza.

Zapotrzebowanie na żelazo – normy

Zalecane spożycie żelaza z dietą wynosi od 10mg/dobę dla mężczyzn i kobiet po 50. rż. i 18mg/dobę dla kobiet między 19 a 50.rż. a jeśli nie spożywasz mięsa i produktów odzwierzęcych odpowiednio 32mg u kobiet między 19 a 50.rż. i 18mg dla mężczyzn i kobiet po 50. rż.

Podsumowanie

Żelazo jest kluczowym mikroelementem niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Odgrywa ono istotną rolę w transporcie tlenu i dwutlenku węgla, będąc składnikiem hemoglobiny, mioglobiny oraz wielu enzymów. Niedobór żelaza prowadzi do niedokrwistości, osłabienia odporności i zaburzeń metabolicznych. Proces wchłaniania żelaza jest skomplikowany i zależy od jego formy oraz obecności innych składników w diecie. Zapewnienie odpowiedniego poziomu żelaza w diecie jest kluczowe, zwłaszcza dla osób na diecie roślinnej, które powinny spożywać znacznie więcej tego pierwiastka.

Ten artykuł ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie może zastąpić porady lekarskiej. Moim celem jest edukowanie pacjentów, aby świadomie mogli podjąć najlepsze dla nich decyzje. Chcę aby, wiedza którą przekazuję pomogła aktywnym pacjentom lepiej komunikować się z lekarzami i optymalnie wykorzystać czas swojej wizyty.

Back to top