Jeśli tu jesteś to Ty lub ktoś z Twoich bliskich czeka właśnie na rozpoczęcie leczenia onkologicznego. Jak przygotować się do leczenia onkologicznego? Jak wzmocnić organizm przed operacją czy chemioterapią? Czy można przygotować się do leczenia raka? Diagnoza nowotworu to moment, w którym pacjent często czuje się bezradny. Leczenie wydaje się czymś, na co nie mamy wpływu – decyzje podejmują lekarze, a my możemy jedynie czekać. Ale czy na pewno?
Coraz więcej badań i doświadczeń klinicznych pokazuje, że pacjent może aktywnie przygotować swój organizm do terapii. Prehabilitacja to proces, który pomaga lepiej znieść leczenie, zmniejsza ryzyko powikłań i skraca czas rekonwalescencji. To nie eksperyment, lecz sprawdzona i skuteczna koncepcja, która w kolejnych placówkach medycznych doczekała się dedykowanych poradni. W Polsce pod koniec 2024 roku było ich już 29. Czas więc, aby pacjenci zaczęli świadomie pytać lekarzy o tę możliwość.
Dlaczego warto działać jeszcze przed leczeniem?
Leczenie nowotworu można porównać do podróży. Często używamy porównania do maratonu, aby uświadomić, że to proces i „na spontanie” nie da się do niego podejść. Choć dziś maratony i biegi terenowe biegają „amatorzy” to oni również do tych zawodów sumiennie się przygotowują. A jeśli maraton do Ciebie nie przemawia, to wyobraź sobie inną podróż. Wycieczka w Bieszczady, pielgrzymkę do Częstochowy czy weekend w Mediolanie. Niezależnie od tego, gdzie się wybierzesz, warto mieć dobrze spakowaną walizkę i dostosowane do aktywności buty.
A teraz wróćmy do tego, jak przygotować się do leczenia onkologicznego. Zwykle jest ono wieloetapowe i wykorzystujemy w nim wiele metod. Chemioterapia, radioterapia, operacje – to wszystko obciąża organizm. Pacjent w dobrej kondycji ma większe szanse na łagodniejsze skutki uboczne, pomyślne przejście przez cały proces leczenia i szybszy powrót do zdrowia.
Choroba nowotworowa i leczenie onkologiczne niesie ze sobą ryzykiem niedożywienia. Zadbanie o dietę i odżywienie jeszcze przed rozpoczęciem procesu leczenia chroni Cię przed niedożywienie. Ocena stanu odżywienia i porada dietetyczna na wczesnym etapie choroby nowotworowej może uchronić Cię przed niedożywieniem lub odsunąć je w czasie. To jak przygotowanie do długiej podróży – lepiej wyruszyć w nią z pełnym bakiem niż na rezerwie.
Prehabilitacja przynosi pacjentowi wiele korzyści:
- Zmniejsza ryzyko powikłań po operacji i radioterapii,
- Pomaga organizmowi lepiej radzić sobie ze skutkami ubocznymi leczenia,
- Skraca czas rekonwalescencji,
- Skraca czas pobytu w szpitalu po operacji,
Mimo usprawnień w postaci karty DILO zanim zapadną decyzję i rozpocznie się leczenie minie 4-10 tygodni. Wsparcie żywieniowe to najbardziej efektywne wykorzystanie tego czasu bez względu na wybrany ostatecznie schemat leczenia. Ten czas można wykorzystać do zbudowania rezerwy czynnościowej i metabolicznej, aby organizm lepiej zareagował na wysiłek i obciążenie związany z leczeniem. Jak przygotować się do leczenia onkologicznego ? Możesz to zrobić za pomocą prostych działań profilaktycznych, które składają się na prehabilitację.
Cztery filary prehabilitacji – odpowiedź na pytanie jak przygotować się do leczenia onkologicznego skutecznie?
Ruch – nawet drobne zmiany mają znaczenie!
„Ale ja nie mam siły na ćwiczenia” – myśli wielu pacjentów. „Przecież przez te ćwiczenia to tylko jeszcze bardziej schudnę” – pojawia się w głowie” Spokojnie! Prehabilitacja to seria prostych działań mających na celu utrzymanie masy i siły mięśniowej. Te działania pomogą Ci utrzymać sprawność i zmniejszą toksyczność leczenia onkologicznego. Dostosujesz je do swoich możliwości. Nie chodzi o intensywne treningi, ale o regularne, dostosowane do Twojego stanu zdrowia aktywności.
W prehabilitacji szczególnie ważne są ćwiczenia oporowe. Są bardzo skuteczne w zapobieganiu sarkopeni. Przykładowe ćwiczenia to:
- Przysiady do krzesła,
- Wyciskanie hantli nad głowę (lub butelek z wodą),
- Odwodzenie nogi w bok z gumą oporową,
- Przyciąganie gumy oporowej do klatki piersiowej (wiosłowanie),
- Unoszenie nóg w pozycji siedzącej,
W obiegowej opinii najlepszą aktywnością dla chorego lub rekonwalescenta jest spacer. Codzienny 15-30 minutowy spacer to prezent dla serca i układu krążenia, przewodu pokarmowego i redukcja stresu. Nawet krótkie spacery pomagają organizmowi lepiej znosić leczenie. Jeśli jednak zadajesz sobie pytanie, jak przygotować się do leczeni onkologicznego lub operacji to kluczowe jest włączenie do aktywności treningu oporowego dostosowanego do swoich możliwości.
Co jeszcze? Ćwiczenia oddechowe poprawiające wydolność płuc. Głębszy oddech to więcej życiodajnego tlenu. Ćwiczenia oddechowe pomagają również w opanowaniu emocji, wyciszeniu pędzącego układu nerwowego owocującego często skokami ciśnienia.
Dieta – paliwo dla organizmu
Jedzenie to nie tylko kalorie – to paliwo, które napędza organizm. Przed leczeniem warto zadbać o odpowiednie ilości białka, zdrowych tłuszczów i witamin. Niedobory składników odżywczych mogą pogorszyć tolerancję terapii i osłabić odporność.
- Postaw na białko – chude mięso, ryby, nabiał, rośliny strączkowe, jaja uwzględnij w każdym posiłku.
- Jedz zdrowe tłuszcze – oliwa z oliwek, orzechy, awokado.
- Unikaj nadmiaru cukru i przetworzonej żywności.
Zaprzyjaźnij się z wagą – waż się regularnie. Monitorowanie masy ciała potraktuj jak mierzenie temperatury podczas przeziębienia. Ewentualny spadek masy ciała podczas leczenia onkologicznego można zatrzymać wprowadzając odpowiednie modyfikacje dietetyczne lub żywność specjalnego przeznaczenia medycznego.
Psychika – leczenie to wyzwanie, ale nie jesteś w tym sam/a
Choroba nowotworowa jest trudnym doświadczeniem stresowym, generującym różne sposoby radzenia sobie z nim. Na początku każdy pacjent przeżywa szok. W głowie kłębie się mnóstwo pytań: co teraz będzie?, co przegapiłem?, co mogę teraz zrobić?. Jednego dnia jest w Tobie nadzieja i mobilizacja innego złość, lęk i rezygnacja. Raz bunt, raz bezradność. To normalne. Obawy i lęk związane z rozpoznaniem nowotworu są niezależne od postępu w leczeniu tych chorób.
W prehabilitacji chodzi o to, byś stał się partnerem w procesie leczenia. Aby to się stało, musisz wiedzieć, jak zapanować nad lękiem. Na różnych etapach choroby najtrudniejszą do opanowania emocją jest właśnie lęk, który zaburza proces myślenia. Pod wpływem lęku skraca się dystans do wielu sytuacji życiowych, co generuje niepokój i poczucie braku wpływu na swoją sytuację.
Przekonanie o braku osobistego wpływu na proces leczenia może pogłębiać bierną postawę wobec całego procesu oraz prowadzić do reakcji depresyjnych.
Jak zadbać o emocje w tym trudnym czasie:
- Porozmawiaj z psychoonkologiem. To specjalista, który ma narzędzia, aby pomóc Ci odnaleźć się w nowej sytuacji. Pomoże Ci zaakceptować chorobę i znaleźć siłę aby włączyć się w proces leczenia.
- Poszukaj wsparcia w grupach pacjenckich – rozmowa z osobami w podobnej sytuacji daje ogromną siłę. Obserwuj czy to Twoja forma wsparcia. I najważniejsze NIE PORÓWNUJ SIĘ!. Nie rzadko pacjenci chłoną tak dużo różnych historii, że przerasta ich to i popadają w przygnębienie a niekiedy w depresję. Jeśli zauważysz, że historie i rady innych obciążają Cię, zamiast dodawać otuchy asertywnie za nie podziękuj.
- Znajdź codzienną odskocznię – czytanie, muzyka, spacer, cokolwiek, co Cię uspokaja.
- Jeśli zauważyłeś brak sił i znaczny spadek nastroju albo pojawiły się problemy ze snem reaguj. Zgłoś się do psychiatry, który w odpowiednim momencie włączy leczenie farmakologiczne.
Rzucenie nałogów – to Twój najlepszy ruch przed leczeniem
Palenie i alkohol to czynniki, które znacząco pogarszają wyniki leczenia onkologicznego. Rzucenie palenia zwiększa dotlenienie tkanek, zmniejsza ryzyko powikłań po operacji i poprawia ogólną kondycję organizmu. Nawet jeśli palisz od lat, każdy dzień bez papierosa przed leczeniem działa na Twoją korzyść! Więcej o tym przeczytasz w artykule: Korzyści z rzucenia palenia a nowotwór.
- Po 24h od rzucenia palenia poprawia się krążenie i dotlenienie organizmu.
- Po 2 tygodniach płuca zaczynają się oczyszczać.
- Po 3 miesiącach zmniejsza się ryzyko infekcji i powikłań pooperacyjnych.
Jeśli boisz się, że samodzielnie nie dasz rady – warto sięgnąć po wsparcie lekarza lub farmaceuty. Istnieją skuteczne leki i terapie wspomagające rzucenie palenia.
Higiena jamy ustnej – fundament profilaktyki i leczenia
Utrzymanie dobrej higieny jamy ustnej to nie tylko kwestia estetyki, ale realne wsparcie w profilaktyce i leczeniu nowotworów. Przed rozpoczęciem leczenia onkologicznego (chemioterapia, radioterapia, zabiegi operacyjne), warto odbyć kontrolną wizytę u dentysty. Dlaczego? Bo każde ognisko zapalne – niewyleczony ząb, ubytek, źle dopasowana proteza, stan zapalny dziąseł – może w trakcie leczenia „rozkręcić się” do rangi poważnego powikłania. Ocena stanu jamy ustnej to element, o którym wciąż mówi się zbyt mało, a który ma ogromne znaczenie.
Warto już na etapie przygotowania do leczenia onkologicznego zaplanować wizytę u stomatologa lub periodontologa, by ocenić stan uzębienia, wyleczyć ewentualne ogniska zapalne i dobrać odpowiednie preparaty do pielęgnacji.
U pacjentów już zdiagnozowanych, odpowiednia pielęgnacja jamy ustnej pomaga:
- zmniejszyć ryzyko infekcji,
- łagodzić podrażnienia błony śluzowej spowodowane radioterapią,
- poprawić komfort jedzenia i mówienia,
- utrzymać lepsze samopoczucie i jakość życia.
Radioterapia może uszkodzić śluzówkę, zmniejszyć wydzielanie śliny, prowadzić do mucositis – czyli bolesnych zmian zapalnych w jamie ustnej. Leczenie jest wtedy trudniejsze, a odżywianie – niemal niemożliwe. Dbanie o higienę i stan zębów to nie tylko estetyka, to część prehabilitacji i realne wsparcie dla organizmu w procesie leczenia.
Jak rozmawiać z lekarzem o prehabilitacji?
Nie wszyscy lekarze jeszcze o niej mówią – ale to nie znaczy, że nie możesz zapytać! Oto kilka pytań, które warto zadać lekarzowi i koordynatorowi leczenie onkologicznego:
- „Co mogę zrobić, by lepiej przygotować się do leczenia?”
- „Czy mogę skonsultować się z dietetykiem, fizjoterapeutą lub psychoonkologiem?”
- „Czy są ćwiczenia, które pomogą mi lepiej znosić leczenie?”
- „Czy w wybranej przez mnie placówce jest możliwość z korzystania z pomocy psychoonkologa, dietetyka i fizjoterapeuty?”
- „Kto pokieruje lub wystawi skierowanie w przypadku ww leczenia wspomagającego”
Jeśli lekarz nie zna tematu – możesz zaproponować, by zapoznał się z najnowszymi rekomendacjami. Warto być swoim własnym adwokatem w procesie leczenia!
Historie pacjentów – oni spróbowali, Ty też możesz!
Anna, 54 lata, po diagnozie raka piersi usłyszała o prehabilitacji od znajomej. „Na początku podeszłam sceptycznie. Zapytałam lekarza ale okazało się, ze w jej okolicy nie ma poradni prehabilitacji. Postanowiłam, że się nie poddam. Koleżanka przysłała mi kopie broszurki z ćwiczeniami, które dostała od swojego lekarza. Potem córka pomogła mi znaleźć onkodietetyka w internecie. Działanie, które wprowadziłam, spowodowały, że mniej martwiłam się nadchodzącą operacją, odczuwałam lepszy nastrój i miałam jakby więcej siły.”
Takich historii jest coraz więcej. Prehabilitacja to nie teoria, ale sprawdzone działanie, które realnie pomaga pacjentom.
Pan Rafał, jest Pacjentem prof. Tomasz Banasiewicz z Oddziału Klinicznego Chirurgii Ogólnej, Endokrynologicznej i Onkologii Gastroenterologicznej Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Poznaniu. O swoich doświadczeniach z prehabilitacją opowiedział w Faktach.
Podsumowanie
Zacznij działać już dziś! Każda mała zmiana ma znaczenie – nawet kilka minut ruchu czy lepsza dieta robią różnicę. Nie czekaj – zapytaj lekarza o prehabilitację i zacznij działać. Masz wpływ na swoje leczenie – wzmocnij organizm i przygotuj się do leczenia onkologicznego jak najlepiej.
Nie jesteś bezradny. Masz siłę, by przygotować swoje ciało i umysł do leczenia – i zwiększyć swoje szanse na jak najlepsze efekty terapii. Prehabilitacja działa – czas, by działać razem z nią!
Ten artykuł ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie może zastąpić porady lekarskiej. Moim celem jest edukowanie pacjentów, aby świadomie mogli podjąć najlepsze dla nich decyzje. Chcę aby, wiedza którą przekazuję pomogła aktywnym pacjentom lepiej komunikować się z lekarzami i optymalnie wykorzystać czas swojej wizyty.
Źródło:
Coderre D, Brahmbhatt P, Hunter TL, Baima J. Cancer Prehabilitation in Practice: the Current Evidence. Curr Oncol Rep. 2022 Nov;24(11):1569-1577. doi: 10.1007/s11912-022-01304-1. Epub 2022 Jul 5. PMID: 35788874.
Jeske P., Wojtera B., Banasiewicz T.(2022). Prehabilitacja – obecna rola w chirurgii. Polish Journal of Surgery, Volume: 94, No.: (364 – 72), DOI:10.5604/01.3001.0015.7340, https://ppch.pl/article/157340/pl.28.02.2025.
Prehabilitacja 2024 – wiem, że tak, pytanie jak? – materiały z Konferencji
West MA, Jack S, Grocott MPW. Prehabilitacja przed operacją: czy to dla wszystkich pacjentów? Najlepszy Pract Res Clin anestezjolog. 2021 Gru; 35(4):507-516. doi: 10.1016/j.bpa.2021.01.001. Epub 2021 27 stycznia. PMID: 34801213.
Dietetyk kliniczny specjalizujący się w opiece nad pacjentami onkologicznymi. W pracy łączy żywienie kliniczne z podejściem pełnym zrozumienia – od prehabilitacji i żywienia okołooperacyjnego po leczenie żywieniowe i wsparcie w rekonwalescencji.