Nieplanowana utrata masy ciała może być pierwszym sygnałem, że organizm zmaga się z problemem zdrowotnym. Wiele osób początkowo nie zauważa spadku masy ciała lub traktuje jako coś pozytywnego. Gdy jednak zauważymy brak energii, osłabienie czy trudności w wykonywaniu codziennych czynności pojawia się również pytanie: dlaczego chudnę? Jeśli nie zmieniłeś diety ani poziomu aktywności fizycznej, a masa ciała spada, warto się temu przyjrzeć.
Utrata masy ciała i idące za nią niedożywienie często komplikuje leczenie onkologiczne. Pacjenci i ich bliscy często traktują spadek masy ciała jako „nieuniknioną część choroby”. Tymczasem interwencja żywieniowa pomoże spowolnić a czasem całkiem zahamować utratę masy ciała, zmniejszyć ryzyko powikłań i pomóc szybciej wrócić do formy. Interwencja żywieniowa to wciąż niedoceniana ale, bardzo skuteczna forma leczenia wspomagającego w onkologii.
Dlaczego chudnę choć jem „normalnie” czyli o tym kiedy utrata masy ciała powinna Cię zaniepokoić?
Nie każda utrata masy ciała jest powodem do niepokoju. Jeśli jednak chudniesz, mimo że nie zmieniłeś stylu życia i jesz „normalnie” warto się nad tym zastanowić. Być może zmieniła się pora roku i naturalnie sięgasz po produkty o mniej ilości energii ale wciąż pełne witamin i wartościowe odżywczo. Może więcej poruszałeś się pieszo bo samochód przez 3 tygodnie czekał na części u mechanika.
Jeśli utrata masy wynosi więcej niż 5% w ciągu miesiąca (np. 3-4 kg przy wadze 70 kg) lub spada systematycznie i nie widzisz wyraźnego powodu, warto skonsultować się z lekarzem.
Możliwe przyczyny to:
- Problemy z układem pokarmowym: Schorzenia takie jak celiakia, wrzody czy choroby zapalne jelit mogą powodować nieprawidłowe wchłanianie składników odżywczych.
- Zaburzenia hormonalne: Nadczynność tarczycy czy cukrzyca mogą prowadzić do utraty masy ciała.
- Przewlekły stres i depresja: Długotrwały stres wpływa na apetyt, co często skutkuje spadkiem wagi.
- Choroby nowotworowe: Nowotwór zwiększa zapotrzebowanie organizmu na energię, co może prowadzić do niezamierzonego chudnięcia.
- Nieprawidłowe wchłanianie składników odżywczych: Może być wynikiem choroby lub skutkiem ubocznym leczenia.
W natłoku codziennych spraw łatwo przegapić utratę 3-4kg dlatego warto regularnie monitorować masę ciała. Regularne ważenie i obserwacja tendencji przyniesie korzyści bez względu na stan zdrowia.
Profilaktycznie warto stanąć na wadze raz w miesiącu i koniecznie zapiać wynik.
Moich pacjentów doświadczających choroby nowotworowej proszę by ważyli się systematycznie raz w tygodniu w jak najbardziej zbliżonych warunkach i koniecznie zapisywali wynik. Mając to „na papierze” łatwiej zauważy spadek masy ciała i zgłosić lekarzowi czy koordynatorowi medycznemu. Analiza takiej notatki daje informację czy spadek masy ciała występuje, jakie jest jego tempo i jakich konsekwencji możemy się spodziewać. Pozwala również określić jaką interwencje zastosować i czy zastosowana interwencja jest skuteczna.
Dlaczego chudnę podczas leczenia onkologicznego? To pytanie często zadawane przez pacjentów.
Chudnięcie, czyli niezamierzona utrata masy ciała, ma kilka istotnych przyczyn, szczególnie u pacjentów leczonych onkologicznie:
- Zwiększone zapotrzebowanie energetyczne: Komórki rakowe zużywają więcej energii, co powoduje, że organizm stara się nadrobić deficyt energetyczny, często kosztem masy mięśniowej i tkanki tłuszczowej.
- Skutki uboczne leczenia: Chemioterapia, radioterapia oraz operacje mogą powodować nudności, wymioty, biegunkę czy ból przy przełykaniu. Te objawy utrudniają normalne spożywanie pokarmu.
- Zaburzenia wchłaniania i trawienia: Uszkodzenia błony śluzowej jelit, resekcje chirurgiczne czy inne powikłania mogą prowadzić do ograniczonego przyswajania składników odżywczych, nawet jeśli pacjent je spożywa.
- Problemy psychologiczne: Stres, depresja i lęk często prowadzą do utraty apetytu. Emocjonalne napięcie wpływa nie tylko na chęć do jedzenia, ale także na to, jak organizm wykorzystuje energię.
- Błędne przekonania: Pacjenci, którzy nie otrzymają rzetelnej informacji dotyczącej żywienia jak standardowy element opieki onkologicznej zauważając spadek masy ciała często wpadają w panikę lub przygnębienie. Niestety to otwiera furtkę manipulacji i nieuczciwym, niemoralnym praktykom. Wśród pacjentów krążą mity, takie jak „lepiej nie jeść, bo cukier karmi raka” lub „teraz muszę przejść na surową dietę”. Takie podejście może prowadzić do drastycznych ograniczeń w diecie i pogłębiania problemu.
Konsekwencje niedożywienia
Pacjenci często cieszą się z utraty pierwszych kilogramów. Ale chudnięcie to nie tylko utrata kilku nadprogramowych kilogramów z którymi walczymy już kilka sezonów. Utrata masy ciała dla Pacjenta onkologicznego to szereg konsekwencji
- Zmniejszenie masy i siły mięśniowej,
- Zmniejszenie stężenia białek: osłabienie siły mięśniowej, upośledzenie odporności,
- Zanik mięśni oddechowych, pogorszenie sprawności wentylacyjnej (niedodma, hipoksja, zapalenia płuc),
- Zanik kosmków, osłabienie perystaltyki jelit – zaburzenia trawienia i wchłaniania,
- Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej,
- Niedokrwistość, zaburzenia krzepnięcia, bradykardia,
- Depresja,
- Zrzeszotnienie kości,
- Bóle powięziowo-mięśniowe.
Co to dla Ciebie oznacza?
- brak sił do pozostania przy dotychczasowych aktywnościach,
- słabsza odporność i większa szansa na różnego rodzaju zakażenia i infekcje,
- zaburzenia gojenia ran i podatność na powstanie odleżyn,
- przedłużony pobyt w szpitalu,
Jak zatrzymać utratę masy ciała podczas leczenia onkologicznego?
Zwiększenie kaloryczności posiłków:
Nie chodzi o ilość jedzenia, ale o jego wartość energetyczną i odżywczą. Nawet posiłek niewielkich rozmiarów może dać sporo energii i być bardzo wartościowy.
Jakie produkty wybierać:
- Produkty wysokobiałkowe (mięso, ryby, jajka, nabiał, rośliny strączkowe).
- Zdrowe tłuszcze (oliwa, orzechy, awokado).
- Produkty lekkostrawne, jeśli układ pokarmowy jest osłabiony.
Co jeść, gdy nie ma apetytu?
- Niewielkie, ale częste posiłki – 5-6 razy dziennie.
- Koktajle białkowe i odżywcze zupy.
- Przekąski wysokokaloryczne (np. garść orzechów, serek wiejski, jogurt naturalny).
Radzenie sobie ze skutkami ubocznymi leczenia
- Nudności? Jedz chłodne, lekkostrawne posiłki o neutralnym zapachu.
- Problemy z przełykaniem? Spróbuj koktajli, zup kremów i puree. To wcale nie płyn ale gładkie puree może być najlepszym wyborem.
- Zmiany w odczuwaniu smaku? Eksperymentuj z przyprawami i temperaturą potraw.
Suplementacja i żywienie medyczne
- Jeśli dieta nie wystarcza, warto skonsultować się z lekarzem lub dietetykiem, aby dobrać specjalne preparaty odżywcze
A jeśli mimo wprowadzonych działań wciąż zadajesz sobie pytanie: dlaczego chudnę? – zgłoś się po pomoc do specjalisty!
- Jeśli spadek masy ciała wynosi więcej niż 5% w miesiąc – to sygnał alarmowy!
- Jeśli osłabienie i brak apetytu trwają dłużej niż dwa tygodnie.
- Jeśli samodzielne zmiany w diecie nie przynoszą efektów.
Koniecznie zgłaszaj problemy z jedzeniem i spadek masy ciała.
Do kogo się zgłosić?
- Lekarz prowadzący – warto poinformować o utracie masy ciała. W niektórych przypadkach lekarz może zalecić specjalistyczne żywienie wspomagające. W niektórych przypadkach lekarz może zalecić żywienie dojelitowe Lekarz dysponuje również lekami na nudności i poprawiającymi apetyt.
- Dietetyk kliniczny – pomoże dobrać dietę dopasowaną do terapii. Wyznaczy priorytety i doprecyzuje wprowadzone już zmiany. Wytłumaczy jak prawidłowo używać ONS’ów
- Koordynator medyczny.
Jakie wsparcie może dać wykwalifikowany dietetyk?
Wykwalifikowany dietetyk odgrywa kluczową rolę w zarządzaniu problemem utraty masy ciała podczas przygotowania do leczenia onkologicznego, w trakcie leczenia i podczas rekonwalescencji. Oto, jak może pomóc:
- Indywidualna analiza stanu odżywienia: Dietetyk przeprowadzi szczegółowy wywiad, oceni obecny stan odżywienia oraz zidentyfikuje potencjalne niedobory, nie ograniczając się jedynie do pomiaru wagi.
- Dopasowanie diety do leczenia: W zależności od rodzaju terapii, plan żywieniowy może być modyfikowany tak, aby zminimalizować skutki uboczne leczenia oraz wspierać regenerację organizmu.
- Wsparcie w radzeniu sobie ze skutkami ubocznymi: Specjalista może zaproponować modyfikacje w konsystencji posiłków, dodać wskazówki dotyczące technik odżywiania podczas nudności, a także pomóc w wyborze najlepszych suplementów.
- Monitorowanie postępów i korekta diety: Regularne konsultacje pozwalają na bieżąco korygować plan żywieniowy, reagując na zmieniające się potrzeby organizmu pacjenta.
- Edukacja i motywacja: Dietetyk nie tylko dostarczy konkretne zalecenia, ale także pomoże pacjentowi zrozumieć, dlaczego odpowiednie odżywienie jest kluczowe dla skutecznego leczenia oraz jak drobne zmiany mogą wpłynąć na poprawę samopoczucia.
Dzięki wsparciu specjalisty, pacjent zyskuje wiedzę i narzędzia, dzięki którym może zapanować nad utratą masy ciała i poprawić komfort życia podczas leczenia. Wiedząc więcej wybierasz lepiej!
Dlaczego chudnę? Fakty i mity o niedożywieniu w chorobie onkologicznej
Wokół utraty masy ciała w trakcie leczenia onkologicznego narosło wiele mitów. Oto kilka z nich:
🚩Mit: Głodówka (post) leczy raka?
✅ Fakt: Głodówka leczy raka! To mit. Chociaż niektóre badania sugerują, że krótkotrwałe restrykcyjne diety czy diety imitujące głodówkę mogą wpływać na metabolizm komórek nowotworowych i wspomagać tolerancję na chemioterapię, nie ma dowodów, że głodówka sama w sobie leczy raka. Każdy przypadek choroby nowotworowej wymaga indywidualnego podejścia, a wszelkie zmiany w diecie, szczególnie restrykcyjne, powinny być zawsze konsultowane z lekarzem i dietetykiem onkologicznym.
Mit ten wywodzi się z badań, takich jak prace Valtera Longo, które sugerowały, że krótkotrwała restrykcja kaloryczna (głodzenie) może uczynić komórki nowotworowe bardziej podatnymi na chemioterapię, podczas gdy komórki normalne stają się bardziej odporne. Jednak dalsze badania i wytyczne ESPEN nie potwierdziły skuteczności takiego podejścia u ludzi. Drastyczne ograniczenie kalorii u pacjentów onkologicznych nie tylko nie zatrzymuje wzrostu nowotworu, ale wręcz pogłębia problem – prowadzi do pogorszenia stanu odżywienia, osłabienia siły mięśniowej oraz zwiększa ryzyko powikłań. Prezentowane dane sugerują, że optymalna podaż energii wynosi 25–30 kcal/kg/dobę, a białka 1,0–1,5 g/kg/dobę, co jest kluczowe dla utrzymania funkcji organizmu i poprawy wyników leczenia.
🚩Mit: Chudnięcie to naturalna część choroby i nie da się go zatrzymać.
✅ Fakt: Nieplanowana utrata masy ciała nie jest czymś, co należy akceptować bez reakcji. Mamy wiele narzędzi aby zapobiegać i spowolnić utratę masy ciała. Metodę interwencji żywieniowej dobieramy do stanu chorego, jego schorzeń i stanu przewodu pokarmowego. . W większości przypadków wystarczy edukacja na temat wyboru produktów lub metod wzbogacania potraw. Czasami wspieramy pacjenta żywnością specjalnego przeznaczenia medycznego lub lekami wspierającymi apetyt. U niektórych pacjentów lekarz zdecyduje o włączeniu leczeni żywieniowego w formie: dojelitowej lub pozajelitowej.
🚩Mit: Żywienie (cukier, białko, wapń) karmi raka?
✅ Fakt: Cukier jest źródłem energii dla wszystkich komórek. Kluczowe jest jednak utrzymanie równowagi – zamiast eliminować cukier, warto skupić się na zdrowym, zbilansowanym odżywianiu, które dostarczy organizmowi niezbędnych składników. Nowotwór zmienia szlaki metaboliczne i źródło energii do wzrostu dość sprawnie. Stosując dietą niedoborową lub głodówkę możesz zagłodzić siebie ale nowotwór poradzi sobie wyniszczając Twój organizm.
🚩Mit: Pacjent, który nie pracuje i większość czasu spędza w łóżku, nie potrzebuje dużo jedzenia.
✅ Fakt: Kiedy u pacjentów pojawia się brak apetytu bliscy często racjonalizują to myśląc, że skoro pacjent ma mniej obowiązków, więcej siedzi czy śpi to nie potrzebuję tyle energii. Prawda jest jednak inna. Nawet przy ograniczonej aktywności fizycznej organizm potrzebuje energii do podstawowych funkcji życiowych, regeneracji tkanek. Chory zużywa mnóstwo energii walkę z chorobą i regenerację. Tej energii potrzebuje tak dużo, że jeśli Pacjent nie je to nie ma już energii na codzienne czynności. Niedobór kalorii i składników odżywczych może pogłębiać osłabienie i wydłużać rekonwalescencję.
Podsumowanie
Chudnięcia podczas leczenia onkologicznego to nie należy bezrefleksyjnie akceptować – to poważny problem, który wymaga działania. Nie czekaj – jeśli zauważysz objawy, reaguj jak najszybciej! Zgłaszaj lekarzowi każdy problem z jedzeniem lub utratą masy ciała – dobrze odżywiony organizm lepiej radzi sobie z leczeniem.
Dbanie o odżywienie to nie fanaberia – to baza dla skutecznego leczenia. Twoje ciało potrzebuje siły, by przejść przez chorobę – dostarcz mu najlepsze paliwo!
Ten artykuł ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie może zastąpić porady lekarskiej. Moim celem jest edukowanie pacjentów, aby świadomie mogli podjąć najlepsze dla nich decyzje. Chcę aby, wiedza którą przekazuję pomogła aktywnym pacjentom lepiej komunikować się z lekarzami i optymalnie wykorzystać czas swojej wizyty.
Źródło:
Gillis C, Wischmeyer PE. Pre-operative nutrition and the elective surgical patient: why, how and what? Anaesthesia. 2019 Jan;74 Suppl 1:27-35. doi: 10.1111/anae.14506. PMID: 30604414.
Turczynowski W, Szczepanik AM, Kłek S. Leczenie zywieniowe a układ odpornościowy [Nutritional therapy and the immune system]. Przegl Lek. 2000;57(1):36-40. Polish. PMID: 10907368.
Zhong JX, Kang K, Shu XL. Effect of nutritional support on clinical outcomes in perioperative malnourished patients: a meta-analysis. Asia Pac J Clin Nutr. 2015;24(3):367-78. doi: 10.6133/apjcn.2015.24.3.20. PMID: 26420176.
Dietetyk kliniczny specjalizujący się w opiece nad pacjentami onkologicznymi. W pracy łączy żywienie kliniczne z podejściem pełnym zrozumienia – od prehabilitacji i żywienia okołooperacyjnego po leczenie żywieniowe i wsparcie w rekonwalescencji.